Pri la rasismo...

- Testudo: Mi hodiaŭ sekvis intervjuiston, kiu trairis la urbojn por demandi: "Ĉu viaopinie ekzistas rasismo en tiu ĉi lando?".
- Akilo: Ĉu vere? Kaj kiaj estis la respondoj?
- Testudo: Tre interesa afero, ĉar la respondoj estis preskaŭ duone "jes" kaj duone "ne".
- Akilo: Ĉiam estas stranga pensi pri la fakto, ke en la sama lando, eble en la sama urbo, estas personoj, kiuj vivas la saman temon tiel malsimile. La personoj estis duigitaj!
- Testudo: Ja! Tute malsimilaj respondoj en la sama urbo kaj de la sama klaso da personoj estas ĉiam stranga al mi.
- Akilo: Certe. Ĉu la respondoj estis tiel unuvortaj? Aŭ la respondantoj povis argumenti?
- Testudo: Ili havis la eblon je argumentado, sed malmultaj uzis ĝin. La plejparto tuj foriris post rapida respondo per "jes" aŭ "ne".
- Akilo: Kaj tiuj, kiuj restis paroli, kion diris?
- Testudo: Ili asertis, ke ne estis vera rasismo, sed nur kunvivadaj problemoj, kiuj bedaŭrinde ŝajnigas multajn personojn rasistoj.
- Akilo: Ĉu ili celis la kutimajn problemojn, kiuj estiĝas kiam du malsimilaj kulturoj renkontiĝas?
- Testudo: Ja. Tre praktikaj problemoj, kiuj poste iĝas plej grandaj problemoj rilate al la nespecifa fremdulo.
- Akilo: Mi komprenas: mia vendejo estis ruinigita dufoje de personoj de la lando X kaj mi nun vivas malbone ĉiufoje mi estas fronte al X-landanoj, ĉu ne?
- Testudo: Jes. Sed teorie estas tute malĝusta konduto akuzi ĉiun X-landanon pro la krimoj de malmultaj el ili; praktike oni povas kompreni, kiom vendisto perdas kiam ili estas ŝtelita kaj do, rapide kaj defendeme, akuzas ĉiun. La ekkunvivo de du kulturoj estas tre malfacila afero.
- Akilo: Kiel ne?
- Testudo: Tamen, kiam mi rigardis la intervjuojn, mi ĉiam pensis: "kion la intervjuatoj komprenis de la vorto rasismo?"
- Akilo: Kion vi celas?
- Testudo: Pensu pri tio: la intervjuisto uzas la vorton "rasismo" kun specifa signifo; sed, tiu signifo ne estas priskribita kiam li faras sian demandon. Do, kion komprenas la intervjuato? Ĉu eblas miskompreni tiun ĉi vorton?
- Akilo: Ŝajnas al mi tre klara vorto. Kaj la respondo de kelkaj personoj estis tre klara.
- Testudo: Kia respondo?
- Akilo: Kiam ili asertis, ke ne estas vera rasismo, sed estas io, kio devenas de kunvivadaj problemoj.
- Testudo: Do, ili vidis du disaj aferoj: flanke estas la "forta rasismo" kaj aliflanke "malforta rasismo", kiu estas instigita de la kunvivadaj problemoj, ĉu ne?
- Akilo: Jes, precize.
- Testudo: Nu, kiel ni povus difini la "forta rasismo"?
- Akilo: Ĝi plenumiĝas, kiam persono klasas la aliulojn per ilia raso kaj klasas ĉiun rason per kvalitaj niveloj. Do tiu rasisto vidas kelkaj rasoj (kaj ofte nur la sian) kiel superaj, pli bonaj kompare al la aliaj. Kiam poste tiu rasisto atribuas la problemojn de sia lando al iu el la malsuperaj rasoj, tiam estas tre problema situacio, ĉar ĝi faciligas la etnajn purigojn.
- Testudo: Kaj kio pri la "malforta rasismo"?
- Akilo: Malforta rasisto estus tiu, kiu apriore ne klasas rase la aliulojn. Tamen, pro kunvivadaj problemoj li poste komencas rasan klasadon. Kaj eĉ en tiu ĉi situacio estas gravaj problemoj, ĉar se mia klasado ekas pro problemoj, tiam la funkcio de la klasado estas disigi la bonulojn de la malbonulojn; finfine tre infana klasado.
- Testudo: Do, laŭ viaj difinoj, la ĉefa diferenco inter la fortaj kaj la malfortaj rasistoj diferenciĝas per kiam ili komencas la rasan klasadon: la fortaj rasistoj apriore, dume la aliaj poste.
- Akilo: Jes. Tamen mi opinias, ke la malfortaj rasistoj povas perdi ilian rasismon, kiam la kunvivadaj problemoj solviĝis. Anstataŭe, la fortaj rasistoj tute ne perdos iliajn rasajn ideojn. Fakte, la rasa klasado estas por ili principo, sur kiu ili bazas ilian tutan vivon. Male, por la malfortaj rasistoj la rasismo estas nur perioda fenomeno.
- Testudo: Ĉu vi kredas, ke malforta povas iĝi forta kaj male?
- Akilo: Eble kiam la periodo de rasismo de malforta rasisto iĝas longa, pro problemoj rilataj al malbona politiko, tiam oni povas havi fortan rasismon. Krome, pensu pri la geinfanoj de tiaj personoj: tiu ĉi junuloj naskiĝas en medio, kie estas rasismo, kvankam malforta. Do, ili ne vidis iliajn parencojn (ĉefe la gepatroj) antaŭ tiu ĉi periodo da rasismo. Kaj eble ili iĝos apriore rasistaj. Mi profunde pensas, ke la rasismo naskiĝas de la nesciado kaj de apartaj politike malbone administritaj periodoj.
- Testudo: Ĉu vi do atribuas la tutan kulpon al la politiko?
- Akilo: Sendube. Pripensu la fakton, ke la rasismo, kvankam ni malamu ĝin, estas io tre rilata al la homa baza strukturo. La rasismo baziĝas sur la fenomeno de la antaŭjuĝo, kiu estas tre grava kaj necesa mensa ilo por defendi sin.
- Testudo: Argumentu tian interesan aferon!
- Akilo: Laŭ mi, kiam oni juĝas la homajn agojn, oni ĉiam devus konsideri, ke la homo estas besto kun tre grava cerbo; sed ĉiukaze, li estas besto.
- Testudo: Do, la interesa demando estas: ĉu la antaŭjuĝo ekzistas en la bestoj? Kaj, se jese, ĉu ĝi estas necesa parto?
- Akilo: Ekzakte! Mi opinias, ke antaŭjuĝo ne nur ekzistas en la besta mondo, sed ĝi estas eĉ tre necesa parto.
- Testudo: Kial?
- Akilo: La fakto estas, ke besto vivas en medio, kiu povas esti tre malamika. Kaj ĝi preskaŭ ĉiutage riskas la vivon. Do, ĝi devas esti tre atenta pri la eblaj danĝeroj. La plej bona metodo por eviti la danĝerojn estas antaŭvidi ilin. Tamen, la antaŭvido ne povas esti perfekta, ĉar nenio povas precize antaŭvidi la estonton, kaj tiu ĉi neevitebla neperfekteco postulas la ĉeeston de malpreciza taksado je la danĝeroj, kiu taksado siavice baziĝas sur ia klasado.
- Testudo: Interese. Do vi opinias, ke la antaŭjuĝa klasado devenas de la bezono, kiun la bestoj havas koncerne al la ĉiutaga transvivo.
- Akilo: Jese. La bestoj en iliaj medioj havas nek la inteligentecon nek la rimedojn necesajn por rafinitaj klasadoj. Ili devas transvivi kaj ĉio, kio igas ilin maltrankvilaj, estas klasita kiel malbona.
- Testudo: Kaj kio pri la raso?
- Akilo: La raso estas precize grupo da homoj aŭ bestoj, kiuj kunpartigas apartajn karakterizojn je formo kaj aspekto. Entute: la raso ĉefe estas vida klasado.
- Testudo: Kiel devige vida?
- Akilo: Bonega demando. Biologie oni povus demandi: "kiel la klasado ne baziĝas sur iu kemia faktoro kaj nur sur vida?". Bone, mi ne pensas, ke en la besta mondo ĉiu klasado baziĝas sur nuraj vidaj faktoroj, sed sendube pri bestoj kiel la homo kaj pri la homo mem, la vidado estas la ĉefa senso kaj la plej rapida ilo por klasi ion.
- Testudo: Vere. Se mi rekonas katon, mi rekonas ĝin ĉefe pro ĝia formo. Kvankam eĉ la sona klasado estas tre grava.
- Akilo: Sendube. Fakte, en la rasismo la kutima malsimila prononco de la fremdulo estas bazo por multaj mokoj. Sed ĉefe estas vidaj faktoroj. Ĉar en naturo, la vidado permesas klasi sufiĉe bone tre malproksimajn objektojn. Do ĝi iĝis la plej grava fonto da klasadoj.
- Testudo: Do, vi estas asertanta, ke la rasismo estas parto de la besta naturo de la homo kaj sendube de ĉiu besto, kiu devas vivi en malamikema medio. Sed la homo ne nur estas besto, ĝi ankaŭ havas cerbon.
- Akilo: Ekzakte, kaj tiu cerbo permesas al la homoj preteriri tiajn bestajn instinktojn. Tamen ne facilas, ĉar ni homoj estas malpli sendependaj ol tio, kion ni ŝatus agnoski.
- Testudo: Ĉu vi asertas, ke la homoj estas bestaj?
- Akilo: Mi opinias, ke la homoj ne povas disiĝi de sia mem strukturo. Ili nur povas kunvivi kun sia strukturo kaj ekspluati ĝin. Forigi aŭ forgesi la homan esencan rasismon estus kiel forigi aŭ forgesi la homajn emociojn: oni povas agnoski, ke la homaj emocioj produktas multajn problemojn en la socio, sed ni volas mastrumi la malbonajn efikojn de la emocioj, ne komplete forigi ilin.
- Testudo: Jes, sed la emocioj ne enhavas la nurajn malbonajn konsekvencojn. La emocioj estas esenca parto de nia vivo kaj ili produktas la plejparton de la bonaj homaj kondutoj. Ĉu ni povus aserti la samon pri la rasismo?
- Akilo: Ne, sed io simila. La rasismo, kiel ni vidis antaŭe, baziĝas sur la antaŭjuĝo. Kaj la antaŭjuĝo estas sistemo por defendi sin de eblaj danĝeroj. Pro nia besta parto, nia antaŭjuĝo ofte baziĝas sur nia okuloj. Sed, ni havas menson, kiu kaptas eĉ aliajn aferojn pri la mondo. Ekzemple apriore kapabli kompreni la eblajn amikojn kaj la eblajn malamikojn estas tre grava eco. Tiaj ne vidaj taksadoj baziĝas sur ia apriora klasado.
- Testudo: Tial, laŭ vi la antaŭjuĝo estas la produkto de du fenomenoj: la natura komprenemo kaj la uzado de la kompreno por antaŭvidi la fenomenojn. Flanke, la homa komprenemo emas kapti kaj interrelatigi la tutajn ecojn de io ajn; aliflanke, la bezono de antaŭvido de la fenomenoj igas la homojn kiel la bestoj uzi tiun komprenon de io ajn por taksi ĝian estontan konduton; se la kompreno de io ajn portas al malfavoraj antaŭvidoj, tiam tiu "io" estas klasita kiel malbona kaj danĝera, ĉu ne?
- Akilo: Precize. Ekzemple, se mi neniam vidis elefanton kaj la unuafojon mi vidas ĝin, ĝi perforte frapas min, sendube mia komprenado pri ĝi estos limigita (ĉar mi vidis ĝin unufoje), sed mia natura defendema konduto igos min tre malfidema pri la elefantoj, la tutaj elefantoj.
- Testudo: Ja! Kaj la komprenado de ĝi baziĝas sur kaj vidaj kaj kondutaj aspektoj: elefanto havas apartan formon kaj mi rilatigas tiun formon kun la danĝera frapo, kiun mi ricevis.
- Akilo: Poste, tiuj du aspektoj estos interrilatigitaj en mia menso: ĉiufoje mi vidos tian apartan elefantan formon, mi repensos pri la danĝera frapo kaj mia konduto iĝos malfidema.
- Testudo: Kaj eble eĉ male: kiam mi pensos pri io danĝera, mi ekpensos pri la frapinta elefanto.
- Akilo: Kial ne? Ĝi verŝajnas.
- Testudo: Ni komencis nian esploradon pro la intervjuojn, kiujn mi sekvis. La demando estis: kiam la intervjuanto uzas la vorton "rasismo", ĉu la intervjuatoj komprenas la saman koncepton, kiun celis li?
- Akilo: Miaopinie, povas okazi, ke estas miskompreno. Fakte, kiel vi diris al mi, kelka persono plue priskribis sian ideon, disigante la du kondutojn, kiujn ni nomis malforta kaj forta rasismoj.
- Testudo: Ja. Sed, ĉu vere tiu ĉi diferenco ekzistas?
- Akilo: Kial ne? Ni jam parolis pri tio, ĉu ne?
- Testudo: Jes, sed precize pro via klarigo, mi, eĉ pli multe ol antaŭe, vidas preskaŭ la saman fenomenon.
- Akilo: Kial?
- Testudo: Nu, vi kondukis min al la fakto, laŭ kiu la rasismo estas konsekvenco de la natura bezono de la homo je eviti danĝerojn per la antaŭvido de ili. Komence, ni asertis, ke la nura diferenco inter malforta kaj forta rasismoj estas, ke la forta rasisto konsideras apriore la fremdulon danĝera.
- Akilo: Ekzakte. En la ekzemplo de la elefanto, la forta rasisto ne bezonus esti frapita de la elefanto por konsidere ĝin danĝera. Ĝi apriore konsideras ĉiun elefanton danĝeran. Dume, la malforta rasisto konsideras ĝin danĝera pro reala fakto. Tiu ĉi estas granda diferenco inter la du specoj da rasistoj kaj ŝajnas al mi tute klara kaj konsentebla.
- Testudo: Mi komprenis vian argumenton, tamen mi ankoraŭ havas dubon pri tiu ĉi disigo, alivorte pri tiu ĉi klasado. Ŝajnas al mi, ke precize kiel la rasa klasado baziĝas sur la nura aspekto de la personoj, eĉ tiu disigo inter la malfortaj kaj la fortaj rasistoj estas nur ŝajna.
- Akilo: Kiel ĝi povus esti ŝajna?
- Testudo: Kiel ĉiam, kara Akilo, nia fina celo estas atingi veron, ĉu ne?
- Akilo: Nepre.
- Testudo: Do, tiu ĉi principo, ofte tre malfacile kaj lacige plenumebla, trudas apartan konduton al ni. Fakte, ni bezonas dialogi, nome interparoli rispekteme kaj logike. Tiu ĉi bezono preteriras la specifan temon, kiun niaj dialogoj pritraktas. Se ni ne konsiderus tiun principon same grava, tiam ni eĉ pli malfacile povus interkompreniĝi. Fakte, tiu ĉi principo malpliigas la gravecon de nia personeco, de nia nivelo, de nia socia klaso, por finfine levi la scion kiel unuopa celo de nia interparolado. Ĉu vi konsentas?
- Akilo: Kiel ne?
- Testudo: Estas alia principo, pri kiu ni devas konsenti.
- Akilo: Kia?
- Testudo: La ideoj apartenas al neniu.
- Akilo: Kio?
- Testudo: Ĉiu povas movi sian menson per la senfina spaco de la ideoj kaj de la konceptoj. Tiu klarigus, kial kelkaj elpensoj montriĝis samtempe en diversaj mensoj, kaj science tiu ĉi okazaĵo estas simbolita per duobla aŭ triobla nomo el la nomoj de la elpensintoj por nomigi la elpensiton.
- Akilo: Kaj kiel ni bezonas tiun ĉi principo?
- Testudo: Tiel, ke ni ne perceptu la proprecon de io, kio reale ne apartenas al ni.
- Akilo: Kial?
- Testudo: Ĉar se ni ne konsideras ion apartenanta al ni, ni ne ofendiĝas kiam tiu ideo montriĝas ne taŭga por priskribi la realo. Do, ni ne diras "mia ideo", "via ideo", "lia ideo". Ni devas paroli sen tiuj a-vortoj, kaj paroli kiel estas la realo: la ideoj ne apartenas al ni.
- Akilo: Bone. Mi konsentas.
- Testudo: Ni reiru al la kerna temo.
- Akilo: Nepre. Vi asertis, ke laŭ vi la disigo inter malfortaj kaj fortaj rasistoj estas ŝajna, ĉu ne?
- Testudo: Ne "laŭ mi". Ekzistas alia interpreto. Laŭ tiu ĉi interpreto la disigo estas ŝajna.
- Akilo: Kial ŝajna?
- Testudo: La dubo koncentriĝas pri la jena rimarko: ekde la komenco, ni asertis, ke la forta rasisto apriore klasas ĉion; alivorte, sen rekta spertado. Kaj tiu ĉi fakto diferencigas lin de la malforta rasisto, kiu anstataŭe bazas sian rasismon sur la sperto pro nia natura emo al la antaŭjuĝo.
- Akilo: Jes.
- Testudo: Do, ni ĉiam agnoskis la staton de la forta rasisto sen temi la kialon de sia stato. Alivorte: kial forta rasisto estas forta?
- Akilo: Mi komprenas vian dubon.
- Testudo: Denove alivorte: ĉu forta rasisto naskiĝas aŭ iĝas tiele? Miaopinie estus respondenda demando.
- Akilo: Kial?
- Testudo: Ĉar mi opinias, ke se ni komprenus, kiel naskiĝas la forta antaŭjuĝo, ni povus eviti ĝin.
- Akilo: Pri via demando, mi tute ne kredas, ke ekzistas iu antaŭnaskiĝa faktoro, kiu instigas la fortecon de rasisto. Laŭ mi ĝi estas io, kio evoluiĝas poste, dum la vivo. Kaj sendube dum la junaĝo.
- Testudo: Vi antaŭe asertis, ke la fortaj rasistoj eble naskiĝas en malbonaj medioj pro la kuniĝo de nesciado kaj kunvivadaj problemoj de diversaj kulturoj.
- Akilo: Certe. Sendube estas pli facila evoluigi kontraŭemon al rasaj klasadoj, kiam la propra kulturo ne havas problemojn de kunvivado kun la aliaj. Tamen, ankaŭ veras, ke tiu kontraŭemo neniam estas testita.
- Testudo: Do, la fortaj rasistoj estas eĉ pli malbonŝancaj ol la aliaj, ĉar, laŭ via komprenado, ilia malbona "forteco" dependas de la malbona medio, kie ili naskiĝis.
- Akilo: Certe.
- Testudo: Do, kiam ni diras "fortaj rasistoj", ni celas danĝerajn kaj tre malbonŝancajn personojn.
- Akilo: Jes.
- Testudo: Kaj kio pri la malfortaj rasistoj? Ĉu ankaŭ ili iĝas danĝeraj?
- Akilo: Mi ne kredas tion. Fakte, se dum via tuta vivo vi kondutis neperforte, tiam, kvankam vi ekvivas grandajn kunvivadajn problemojn, vi neniam iĝos perforta.
- Testudo: Kaj kio pri la gefiloj de tiuj malfortaj rasistoj? Ĉu ili povas iĝi perfortaj?
- Akilo: Eble... certe estas pli ebla, ke la junuloj iĝu perfortaj.
- Testudo: Do, jen la kreiĝo de "mezfortaj rasistoj"?
- Akilo: Nu... mi ne scias. Sendube pli malbonaj ol iliaj gepatroj.
- Testudo: Do, la malfortaj rasistoj riskas formi pli danĝerajn rasistojn ol si mem. Ĉu tio ĉi egalas al aserti: "la malfortaj rasistoj estas nerekte danĝeraj kiel la mezfortaj?".
- Akilo: Mi komprenis vian vidpunkton. Se ni vidas la kialon de la mezfortaj rasistoj en la malfortaj, tiam parto de la kulpo estas atribuebla al la malfortaj. Do, kvankam nerekte, finfine eĉ ili estas danĝeraj.
- Testudo: Precize. Ĉu vi nun komprenas, kial mi ne klare vidas la diferencon inter la malfortaj kaj la fortaj rasistoj?
- Akilo: Jes.
- Testudo: Konsidere kiel formiĝas la malfortaj rasistoj, tiam ni devus atenti: tio povas okazi al iu ajn el ni.
- Akilo: Kaj kun niaj gefiloj, ni sendube devas ĉiam emfazi la egalecon de ĉiu ŝajna aparta raso, tiel ke ili ne povus malpliboniĝi kompare al ni mem.
- Testudo: Nepre!

Libervolo - ĉu ni vere estas liberaj?

La jena dialogo naskiĝis de la rimarko, kiun faris Armando Zecchin al mi pri la libervolo. Mi pensas, ke tiu komento estas tre grava kaj tre interesa. Jen la produkto de mia unua pensado pri tia temo.

Mi bedaŭras pro la longeco de tiu ĉi dialogo. Mi scias, ke ĉe interreto longaj verkaĵoj estas evitindaj. Tamen, mi skribis ĝin ekzakte kiel mi pensis, kiel mi kutime faras kun la tutaj dialogoj, kiujn mi skribis. Do, estas la produkto de tute kompleksaj ideasocioj, kiuj estiĝas en mia menso, kiam mi metas la karajn Testudo kaj Akilo iu kontraŭ la alia.

- Testudo: Kara Akilo, estas malfacila demando, al kiu mi ne trovas respondon... ĉu vi povas helpi min pri la esplorado?

- Akilo: Certe! Kia estas la problemo?

- Testudo: Ĉu vi konas la koncepton de libervolo?

- Akilo: Kompreneble. Mi lernis ĝin en religia kunteksto.

- Testudo: Kaj kio estus via difino de ĝi?

- Akilo: La eblo de la homoj je agi memvole.

- Testudo: Mi rimarkis, ke vi havas tre klaran ideon pri tio.

- Akilo: Ja! Tamen ne estas mia merito: la koncepto mem estas tre simpla.

- Testudo: Nu, vi ŝajnas la perfektan personon, kiu povas helpi min, ĉar mi estas tute alie: por mi la libervolo estas mistera koncepto.

- Akilo: Ĉu mistera? Kial?

- Testudo: Se mi kapablus klarigi mian dubojn, ili ne estus tiaj. Vi, male, havas klarajn ideojn. Do, lasu min tuŝi vian klarecon, tiel ke mi povu gajni ion de ĝi, ĉu bone?

- Akilo: Bone!

- Testudo: En la difino, kiun vi asertis, estis la vorto "memvole". Ĉu vi povas difini ĝin?

- Akilo: "Memvole" estas tre intuicia koncepto. Estas malfacile difinebla.

- Testudo: Provu, kaj eble vi helpos min klarigi ĉion.

- Akilo: Nu... "fari ion memvole" signifas "fari ion, kion ni mem decidis".

- Testudo: Ĉu oni povas difini du diversajn eblojn? Tio, kio estas devigita al ni, kaj tio, kio ni faras memvole. Ĉu vi ŝatas tiun ĉi disigo?

- Akilo: Jes, kiel ne? Efektive, "fari ion memvole" estas la malo de "fari ion devige".

- Testudo: Mia menso ofte penas, kiam oni abstrakte parolas. Lasu min fari ekzemplon, ĉu konsentite?

- Akilo: Konsentite!

- Testudo: Kiam homo devigas alian homon al manĝi ion, kaj ĉi-lasta obeas, tiu ĉi manĝo ne estas memvola, ĉu ne?

- Akilo: Kompreneble.

- Testudo: Kaj kio pri la okazo, kiam mi troviĝu fronte al belega, sed sovaĝa besto kiel tigro? Supozu, ke mi havu nekutiman deziron je tuŝi tiun beston. Ĉu mi povus fari tion?

- Akilo: Jes... sed vi riskus la vivon. La probablo, pri via transvivo, estus tre malgranda. Do...

- Testudo: Do, ĉu mi estas vere libera? Ĉu mi povas fari tion, kion mi memvole decidis?

- Akilo: Jes kaj ne... Jes, ĉar vi ĉiukaze havas la liberecon je elekto, kvankam iu el la eblaj elektoj estas mortiga. Ne, ĉar se vi elektas la mortigan elekton, tiam vi mortigos vin mem.

- Testudo: Kaj ĉu mortigi sin mem ne estas elekto? Ĝi tute ŝajnas elekto kaj plene en la memvolo.

- Akilo: Mi ne konsentas plene. Flanke, vi ĉiam povas rekte elekti la sinmortigo; aliflanke, en tiu ĉi ekzemplo pri la tigro, vi ne rekte elektas la morton: ĝi estas implicita de via elekto, sed ne estas la elekto mem. Vi elektas tuŝi la sovaĝan beston, ne la sinmortigon.

- Testudo: Tamen la morto estas tre rekta implico, ĉu ne?

- Akilo: Jes...

- Testudo: Do, elektante la tuŝadon, mi klare elektas mian morton. Kaj kio estas via problemo pri tiu? Ĉu vi ne pensas, ke ĝi ĉiukaze estus memvola ago?

- Akilo: Jes... kiel mi jam diris, la elekto estas memvola, tamen ĝi estas iom deviga.

- Testudo: Mi tute ne komprenas: estas deviga aŭ memvola?

- Akilo: Nek unu nek la alia.

- Testudo: Ĉu ekzistas tria okazo, kiun mi ne kapablas vidi?

- Akilo: Ne... estas malfacile esprimi tio, sed se ni volas resti vivaj, tiam ni estas iom devigitaj...

- Testudo: Devigitaj de kiu?

- Akilo: Devigitaj de ni mem...

- Testudo: Kia devigo estas, se ni devigas nin mem? Tio estus memvolo, ĉu ne?

- Akilo: Jes... kaj ne!

- Testudo: Ŝajnas al mi, ke ne nur mi estas konfuzita.

- Akilo: Ja! Kaj nur nun mi ekkonscias pri tio!

- Testudo: Nu... klopodu por klarigi viajn pensojn, ĉar vi klarigos eĉ miajn. Kaj provu respondi al la jena demando: ĉu oni povas devigi sin mem nememvole?

- Akilo: Via demando ŝajnas paradoksa...

- Testudo: Ĝi nur reflektas tion, kion vi ĝis nun diris.

- Akilo: Ja, tamen mi havas ekzemplon pri tio. Pensu pri kiam ni kuras. Ni decidas, ke ni devas plenumi ian vojon. Tamen, kiam ĉe la duono de tiu vojo, ni lacas. Kion ni faras? Se mia volo estas forta, mi sekvos tion, kion mi antaŭe decidis kaj finos la vojon; male, mi tuj finos la kuradon mem. En la unua okazo, mi volas finkuri la vojon, tamen la laciĝo estas granda kaj mi samtempe volus fini la kuradon, sed fine venkas la unua volo. En la dua okazo, venkas la dua volo.

- Testudo: Vi do estas asertanta, ke la homo povas havi samtempe pli ol unu volon, kaj tiu ĉi voloj povas esti kontraŭaj.

- Akilo: Ekzakte!

- Testudo: Ĉu la homo povas decidi havi nur unuopan volon?

- Akilo: Ne! Li nur povas elekti iun volon kaj sekvi ĝin, malgraŭ la aliaj voloj. Tiu ĉi estas la bazo de la matureco: ni ne povas havi ĉion.

- Testudo: Vi estas asertanta, ke homo povas havi du volojn, kaj tiu ĉi voloj povas influi lian konduton. Tamen, tiu ĉi voloj povas kontraŭi unu la alian kaj igi la elekton ne facila, ĉu ne?

- Akilo: Jes. La decidoj en nia vivo estas preskaŭ ĉiam ne facilaj.

- Testudo: Ĉu homo estas feliĉa pri tiu ĉi malfacileco?

- Akilo: Tute ne... estus pli facila, se ni estus... pli sinkronigitaj kun ni mem. Kontraŭaj voloj igas la vivon tre komplika.

- Testudo: Do, homo ne povas decidi forigi tiun ĉi kontraŭajn volojn, ĉu ne?

- Akilo: Jes... li ne povas decidi siajn volojn. Li nur povas elekti la laŭirontan vojon.

- Testudo: Vi denove estas malklara, laŭ mi.

- Akilo: Ĉu malklara? Kial?

- Testudo: Vi estas parolante pri la voloj, kiel io devigita. Vi asertis, ke homo ne povas decidi siajn volojn: li nur povas elekti kelkajn el ili.

- Akilo: Jes.

- Testudo: Do, homo, eĉ pri siaj voloj, estas devigitaj. Kia libereco estas kiam oni devas elekti nur inter devigitaj elektoj?

- Akilo: Jes... eĉ kelkaj voloj estas devigitaj, sed ne tutaj. Ekzemple, la okazo de la kuranto. Li volaskuri kaj tamen, je certa momento, li frapas kontraŭ korpa limo: fari ion pluan estus eĉ pli laciga kaj ĝena. Li mense volas kuri, sed korpe volas ĉesi. La kontraŭeco dependas de la diversa origino de la "voloj".

- Testudo: Vi estas asertanta, ke ekzistas du klasoj da voloj: la korpa kaj la mensa, ĉu ne?

- Akilo: Jes.

- Testudo: Ĉu la kuranto ne havas la regon de ambaŭ la specojn de voloj?

- Akilo: Ne... li mense decidis, ke li volas kuri, sed korpe estas limigita kaj perceptas la volon je ĉesi.

- Testudo: La volo, kiu devenas de la korpo, estas mensa volo?

- Akilo: Kion vi celas diri?

- Testudo: Kiam mi estas kurantan kaj perceptas troan lacecon, en mia menso montriĝas du kontraŭaj voloj: daŭri kaj ĉesi. Iu devenas de la korpo, la alia de la menso. Malgraŭ ilia malsimila deveno, kiam en la menso, ili estas mensaj voloj, ĉu ne?

- Akilo: Kiel ne?

- Testudo: Do, finfine, la fina elekto estas mense, ĉu ne?

- Akilo: La elekto ĉiam estas mensa agado.

- Testudo: Tial, laŭ tio, kion vi asertas, la korpaj voloj estas devigitaj de nia korpo al nia menso, dume la mensaj voloj estas memvolaj.

- Akilo: Jese.

- Testudo: Mi rimarkis alian malklarecon en via pensado.

- Akilo: Ĉu denove? Kial?

- Testudo: La fakto estas, ke flanke, vi asertas, ke la menso kaj la korpo estas du disigitaj aferoj: malgraŭ mia menso volas, ke mia korpo faru ion, mia korpo volas fari alion; kaj mi havas kontrolon pri miaj mensaj voloj kaj ne pri miaj fizikaj voloj (mi ne povas ŝanĝi miajn korpajn bezonojn); do, korpo kaj menso volas sendepende unu de la alia. Aliflanke, vi asertas, ke la korpaj voloj eniras en nian menson kiel veraj mensaj voloj, ĉar la fina elektado estas plenumita mense, ĝi estas mensa agado.

- Akilo: Sendube estas interago inter la menso kaj la korpo. Ne povas esti alie. Korpo kaj menso ne estas du izolitaj elementoj. Ili kunlaboras, malgraŭ kelkfoje povas esti kontraŭaj.

- Testudo: Ni reiru al la momento de la elekto inter du kontraŭaj voloj. Kiu plenumas la elekton?

- Akilo: Se mi kuras kaj lacas kaj mi fine daŭrigas aŭ ĉesigas la kuradon, mi faris la elekton.

- Testudo: Kaj vi estas la aro konsistigita de via menso kaj via korpo, ĉu ne?

- Akilo: Jes.

- Testudo: Do, via menso havas siajn volojn kaj eĉ via korpo havas la siajn, tamen estas tria elemento, kiun vi nomas "mi", kiu fine elektas iun el la du ebloj.

- Akilo: Ne... ne... nun estas granda konfuzo. Kiam mi diras "mi", tio povas signifi du diversajn aferojn: "mi" kiel la sumo de korpo kaj menso; "mi" kiel mia nura menso. La mensa parto estas samtempe tiu, kiu deziras ion kaj fine elektas. La korpa parto estas speco da eksteraĵo, kiu produktas korpajn volojn, kiuj influas la menson pere de la produktado de tiaj voloj, kiuj kontraŭas aŭ kuniras kun la mensaj voloj.

- Testudo: Se tiel estus, tiam viaj mensaj voloj ĉiam venkus! Ili estas la favorataj de la menso mem, kial la menso elektus la korpajn volojn?

- Akilo: Mi tute ne scias...

- Testudo: Tamen ni scias, ke ni ofte faras ion, kion racie ni rekonas kiel neĝusta, sed korpe tio estas tre alloga, kiel tro manĝi! Ŝajnas, ke la menso ne kapablas distingi, kio devenas de la menso mem kaj kio de la korpo. Anstataŭe, ĝi kapablas distingi la devenon, sed, dum la elektado, la deveno influas malmulte.

- Akilo: Jes... sed mi ne scias, kiel respondi al via demando.

- Testudo: Pensu pri io praktika kaj faru ekzemplon.

- Akilo: La komplikeco dependas de la fakto, ke la korpaj bezonoj rekte influas la mensajn volojn.

- Testudo: Sed vi antaŭe asertis, ke la korpo kaj la menso estas disigitaj, kvankam interagantaj. Kaj tiu ĉi afero mem ŝajnas al mi paradoksa.

- Akilo: Mi komprenas vian vidpunkton. Ĉu ni povas paroli pri izoleco, kiam ili vere interagas? Tamen, ni povus paroli pri proksima izoleco aŭ, pli bone, proksima sendependeco. La menso kaj la korpo interagas, sed la interago ne estas tiel, ke iĝas malfacile distingi inter la du.

- Testudo: Anstataŭe, mi pensas, ke vi nun asertas la malon ol tio, kion vi asertis ĝis nun. Se la menso ne kapablas distingi inter la mensaj kaj la korpaj voloj kiam elektas iun el la du, la influo de la korpo sur la menso estas grandega. Jen kial estas tre malfacile por mi distingi inter la korpo kaj la menso. Fakte, en tiu ĉi sfero, mi tuj pensas al la demando: se ekzistas korpaj voloj en mia menso, kiuj estas devigita de la ekstera mondo sur mia korpo, kiel mi povas esti certa, ke tiuj voloj, kiujn mi nomas "mensaj", tute ne estas influitaj kaj naskigitaj de la korpo mem?

- Akilo: Eble mi eraris... la fakto estas, ke la korpo influas la menson, sed la influo ne rekte esprimiĝas per volo. Ekzemple, komence kiam mi perceptas malsaton, tiu kompreneble devenas de korpa bezono.Poste mi mense produktas la volon pri satiĝi. Sekve tiu ĉi volo konkuras kun la aliaj voloj kaj mensaj kaj korpaj.

- Testudo: Do, la korpo instigas volojn al ni. Tiu ĉi ŝajnas tre granda interago inter la du. Kial mi volus satigi min kaj preferi tiun ĉi agadon al aliaj?

- Akilo: Aŭ vi vere bezonas manĝi por eviti la morton; aŭ vi volas senti la bonajn sensaciojn, kiuj estas senteblaj dum manĝado.

- Testudo: Iu el la du estas speco da devigo, pri kiu ni jam parolis. La dua estas alia afero. Eĉ iom stranga.

- Akilo: Kial stranga?

- Testudo: Vi asertis, ke mi povas havi la korpan percepton pri malsato. Poste, vi supozas, ke iu el la motivoj, pro kiuj mi povas elekti la volon pri malsatiĝo, estas alia korpa afero: la bonaj sensacioj de la manĝado. Denove la korpo, kiu influas eĉ niajn decidojn pri la voloj!

- Akilo: Mi ne scias, kiel respondi. Tamen mi estas certa pri la disigo inter menso kaj korpo, kvankam mi agnoskas, ke ili multe interagas.

- Testudo: Ĉu vi jam aŭdis ion pri la dopamino?

- Akilo: Jes... sed mi memoras nenion. Kio estas?

- Testudo: Estas substanco, kiu estas produktita en la cerbo.

- Akilo: Kia estas ĝia funkcio?

- Testudo: Ĝi donas al ni la sensacion de kontento. Kiam ni atingas taskon, kiu povas esti la nura manĝado, nia cerbo produktas dopaminon kaj ni fartas konenta.

- Akilo: Mi ne komprenis: kiam ni estas kontenta, ni produktas dopaminon?

- Testudo: Ne, estas la malo. Kiam ni produktas dopaminon, tiam ni fartas kontenta.

- Akilo: Nekredeble...

- Testudo: Jes. La fakto estas, ke problemo en la produktado aŭ en la sorbado de tiu ĉi substanco kaŭzas mankon da kontento.

- Akilo: Kial vi parolas pri dopamino?

- Testudo: Por montri ion, kio tre vere mirigis min: la korpo kaj la menso estas strikte rilataj. Ni havas korpan aferon (la malbona produktado aŭ sorbado de substanco) kiu influas mensan senton (la kontento). Se korpo kaj menso estus malpli interrilataj, ni povus vivi en korpo malbone funkcianta kun menso tre klara. Tamen malsano, tiom pli multe se cerba, rekte influas nian menson. Do, kio signifas libervolon, kiam eĉ nia menso ne estas libera de nia korpo?

- Akilo: Vi celas diri, ke nia korpo estas rekte influita de la medio, kaj nia menso estas rekte influita de nia korpo. Do, nia menso estas influita de la medio, kie la menso devus fari elektojn. Tiu ĉi estas ciklo kaj mi tute ne scias kiel eliri!

- Testudo: Ja... vi eble nun komprenas mian komencan dubon pri la koncepto de libervolo.

- Akilo: Tamen, persono, kiu estas sur la rando de abismo, ĉiam povas elekti la morton. Tiu estas la bazo de nia libereco.

- Testudo: Sed mi demandus al mi: se mi prenus la tutajn personojn de la Tero kaj, unu post la alia, tien mi metus ilin kaj observus ilian elekton, mi opinias, ke nur tre eta parto elektus la morton. Ĉu vi konsentas?

- Akilo: Certe. Tamen la libereco de tiu mortiga elekto restus.

- Testudo: Jes, sed mi demandus al mi ankoraŭ: kial nur eta parto mortigus sin? Finfine la elektoj estas du: morto kaj vivo. Kial ni ne atendas, ke almenaŭ la duono mortigu sin?

- Akilo: Ĉar, samtempe, preskaŭ ĉiu timas la morton kaj la perdon de siaj karuloj.

- Testudo: Kial ni timas la morton?

- Akilo: Mi ne scias. Eble ĉar ni ne scias, kion ni devus atenti. Ĉu nenio? Ĉu paradizo?

- Testudo: Se ni estus nuraj intelektaj estaĵoj kaj ni estus fronte al tiuj du ebloj, nenio kaj paradizo, ĉu ne estus prefera mortigi sin? Se estus nenio, tiam nenion ni sentus, ni eĉ ne ekkonscius pri la rezulto; do, nenia postosopiro. Se estus paradizo, estus sefina boneco kaj kontento.

- Akilo: Ja... sed la timo pri la morto estas tre multe influita de niaj emocioj kaj sentimentoj...

- Testudo: Finfine ni reiras tien: emocioj kaj sentimentoj estas io rekte influita de la korpo mem. Do, la demando restas: kiel iu povas decidi mortigi sin fronte al abismo?

- Akilo: Se la timo pri la morto estas io influita de la korpo, klare ni povas suspekti ian malsanon en la sinmortiganto.

- Testudo: Ĉu vi ne miras pri la fakto, ke granda nombro da personoj, fronte al tiu sama abismo, kondutus simile? Ni scias, ke ĉiu homo estas konsistigita de grandega nombro da ĉeloj. Kial miliardoj da homoj kondutos simile? Kial ili estus ĝenerale antaŭvideblaj?

- Akilo: Se ni uzas la korpajn kialojn por ekspliki la mensajn kondutojn, tiam kompreneble ni devas uzi la biologion.

- Testudo: Kio vi celas diri?

- Akilo: La ĉefa demando tie ĉi estas: kial la granda parto de la Teraj organismoj, inkluzivitaj eĉ la bestoj, kondutus laŭ la sama maniero fronte al abismo? Kiam ni parolas pri organismoj, la ĉefa ilo por ekspliki tiajn similecoj inter tiel malsimilaj specoj kaj diversaj organismoj estas la evolua teorio: la organismoj, kiuj emas mortigi sin, klare malpliigas ilian problablon je produkti idojn, kiuj havu la samajn emojn pri sinmortigo. Simple ili havus malmultajn eblojn pri transvivo: jen la kialo, pro kiu, post miliardoj da jaroj de evoluado, ni ne havas multajn ekzemplojn de tiaj organismoj.

- Testudo: Mi komprenas la evoluan vidpunkton. Sed mi pensas, ke vi ne kapablis klarigi ion. Se ĉiu organismo estas sub la influo de la medio, kiel asertas la evolua teorio, kaj ĉiu ulo estas konsistigita de miliardoj kaj miliardoj da etaj uloj, la ĉeloj, kial la tutaj organismoj de la Tero kondutus sammaniere? Ĉu ni devus atendi malsimilajn reagojn?

- Akilo: La kielo, per kiu ĉiu besto malproksimiĝus de la abismo, dependus de la besto mem. Sed lakialo estas la sama. Do, la varieco de la bestoj videblus en la kielo, ne en la kialo.

- Testudo: Kaj vi asertas, ke tiu ĉi simileco pri la kialo dependas de la evolua teorio. Mi komprenas. Do, imagu la jenan: se ni trovus planedon, kiu enhavu vivaĵojn, tamen eksterteranaj kaj tre malsimilaj al la Teraj vivaĵoj, ĉu ni povas aserti, ke eĉ ili kondutus sammaniere fronte al abismo?

- Akilo: Certe!

- Testudo: Kaj la homoj kaj la bestoj kaj eksterteraj bestoj kondutus sammaniere fronte al antaŭvitida ebla morto. Tamen, kiam vi parolis pri la kondutoj de la homoj fronte al la morto, vi parolis pri timo de la nekonato kaj timo de perdo de niaj karuloj, ĉu ne?

- Akilo: Jes.

- Testudo: Kaj tamen, la teraj kaj eksterteraj bestoj ne havus tiajn kapablojn.

- Akilo: Jes.

- Testudo: Do estas aliaj kialoj, pro kiuj la homoj ne mortigus sin. Kaj tiu ĉi pluaj kialoj precize estas tiuj, kiujn vi antaŭe menciis pri la evoluado: la uloj, kiuj emas sinmortigi, emas sinestingi. Tial la evoluado devige alportas mekanismojn, kiuj klopodas eviti la sinmortigon influante kaj la korpon (pensu pri la korpaj emocioj sub timo) kaj la menson.

- Akilo: Kiel ne?

- Testudo: Kaj tamen, post miliardoj da jaroj de evoluado, ĉu ekzistus ankoraŭ personoj sinmortigemaj?

- Akilo: Nepre!

- Testudo: Kial, laŭ vi?

- Akilo: Estas parto de la koncepto mem de evoluado. Ĝi estas la sumo de daŭraj mutacioj kaj natura selektado. Do, la mutacioj povas alporti diversajn strangajn kondutojn, kies manifestado ekzemple estas la sinmortigo.

- Testudo: Tiel, estas tiel sensenca pensi, ke la homaro, malgraŭ ĝia komplekseco, estu antaŭvidebla?

- Akilo: Ne... kaj tiu ĉi estus granda afero.